Próchnica
Z dentopolis.org - stomatologiczna encyklopedia wydarzeń
Spis treści |
Definicja
/caries dentium/ jest to umiejscowiony proces patologiczny pochodzenia zewnątrzustrojowego,który doprowadza do odwapnienia i proteolitycznego rozpadu tkanek twardych zęba podatnych na tą chorobę.
jest to umiejscowiona,wieloprzyczynowa choroba społeczna twardych tkanek zęba (szkliwo,zębina,cement) podatnych na próchnicę,wywołana przez czynniki zewnętrzne,w której dochodzi do demineralizacji części nieorganicznej a następnie organicznej (odwapnienie->proteolityczny rozpad tkanek),powodując powstanie ubytku.jest to choroba transmisyjna,infekcyjna, więc pozostawienie niewyleczonych ubytków próchnicowych w jamie ustnej pacjenta nie zakończy się osiągnięciem sukcesu leczniczego.
rozpad substancji organicznej->rozpad substancji nieorganicznej->zapalenie miazgi->zapalenie tkanek okołowierzchołkowych
tak jak nie ma możliwości odbudowania domu w czasie pożaru, tak nie ma możliwości wyleczenia pacjenta z próchnicy zębów, jeśli nie będzie on prawidłowo przestrzegał zasad higieny jamy ustnej,
wypełnienie ubytków próchnicowych nie leczy choroby a jedynie zapobiega jej powikłaniom,
pacjenci o zwiększonym ryzyku próchnicy:
60% ubytków próchnicowych dotyczy 20% pacjentów
- testy bakteriologiczne na Streptococcus mutans,
- testy ślinowe przy kserostomii,
- płukanka z chlorheksydyną 0,2% 2x dziennie przez 3-4 tygodnie co 6 miesięcy,
- tymczasowe wypełnianie ubytków glassjonomerem aż do zatrzymania próchnicy,
- powtórzenie testów bakteriologicznych /jeśli poziom <10.000/ml choroba jest ustabilizowana/,
- wizyty kontrolne nie co 6 miesięcy ale co 3 miesiące,
jest dynamicznym procesem demineralizacji i remineralizacji występujących naprzemiennie. świadczą o tym warstwa powierzchowna w szkliwie i warstwa sklerotyczna w zębinie. nieleczona prowadzi do stanów zapalnych miazgi i tkanek okołowierzchołkowych,natomiast jeśli zostanie wcześnie wykryta może ulec zatrzymaniu na skutek działania procesów remineralizacyjnych.Rozpoczyna się powstawaniem w szkliwie szczelinek wielkości cząsteczki alkoholu metylowego,w miejscu usuniętej substancji nieorganicznej.Czynnikiem etiologicznych wywołującym próchnicę zębów są bakterie znajdujące się w płytce nazębnej,które odżywiając się węglowodanami (glukoza,fruktoza,sacharoza) doprowadzają do ich fermentacji i wytworzeniu kwasów.Próchnica jest chorobą cywilizacyjną dotyczącą ludzi na całym świecie oraz zakaźną,więc może być przenoszona z matki na dziecko.w przeciwieństwie do erozji (powierzchownego rozpadu powierzchni szkliwa),jest to podpowierzchowna utrata minerałów z zachowaniem warstwy powierzchownej,prowadząca później do rozpadnięcia się niepodpartej powierzchni szkliwa.ilość fluoru wynosi 60ppm,ale tylko niewielka jego część występuje w postaci zjonowanej.
substancja nieorganiczna:rozkładanie węglowodanów sacharoza->sacharaza dekstranowa (dekstran) + sacharaza lewanowa (lewan),wytworzenie kwasów (mlekowy,propionowy,octowy,masłowy,mrówkowy,propionowy)->rozkładanie kwasów->przenikanie jonów H+ do szkliwa,wzrost ciśnienia osmotycznego w kanalikach zębinowych,wyznaczanie drogi odwapnienia,przedostanie się bakterii proteolitycznych,rozpuszczenie związków mineralnych w hydroksyapatytach,
substancja organiczna:włókna kolagenu pęcznieją i ulegają rozluźnieniu w kwaśnym środowisku,bakterie rozkładają ich białka powodując gnicie,
- bakterie występujące najliczniej w płytce nazębnej: Streptococcus mutans
- bakterie występujące najliczniej w ognisku próchnicowym: Lacidophilus
w zębach usuniętych lub zdewitalizowanych nie ma różnicy ciśnień osmotycznych pomiędzy środowiskiem jamy ustnej a miazgą i płynem znajdującym się w kanalikach zębinowych,który warunkuje szybkie przedostawanie się jonów,dlatego próchnica postępuje znacznie wolniej. sacharoza->sacharaza dekstranowa (dekstran) + sacharaza lewanowa (lewan)=większość płytki nazębnej
Konsekwencje Braku Higieny Jamy Ustnej
1)zaprzestanie szczotkowania zębów 2)płytka nazębna 3)kamień nad i poddziąsłowy 4)próchnica powierzchowna->średnia->głęboka 5)zapalenie miazgi odwracalne 6)zapalenie miazgi nieodwracalne 7)martwica miazgi 8)zapalenie przyzębia 9)ropień okołowierzchołkowy 10)resorpcja kości 11)zapalenie kości 12)martwica kości
Barwniki: ninhydryna-wykrywa proteolizę, czerwień metylenowa-obecność wolnych kwasów, alizaryna S-wolne jony Ca, fuksyna zasadowa-część,która nie może ulec remineralizacji /kolagen,który utracił poprzeczne prążkowanie i zdolność do pobudzenia remineralizacji/,żywo czerwony kolor,
rozpad substancji organicznej /kolagenu/ następuje dopiero przy zniszczeniu 4/5 substancji nieorganicznej /hydroksyapatytów/,
Szkliwa:
Zębiny: wypustki odontoblastów w kanalikach zębinowych odkładają zębinę przezroczystą,aż do całkowitego ich zamknięcia,a odontoblasty wytwarzają na granicy miazgi i szkliwa zębinę obronną.
rozpad kwasu hialuronowego i siarczanu chondroityny przez hialuronidazę paciorkowców, rozpad połączeń substancji organicznej z nieorganiczną, rozpad wielocukrów,
Plama Próchnicowa">
{{{titleblank}}}
{{{content}}}
Warstwy Próchnicy
Ostrej
- warstwa całkowitego rozpadu /nekrotyczna/,żółta,brązowa,przenikliwa dla promieni rtg /najwięcej bakterii/,
- pierwsze bakterie w kanalikach,przenikliwa dla promieni rtg,
- początkowa demineralizacja,
- wąska,twarda,biała,zębina przezroczysta,
- zębina pierwotna,
- warstwa odontoblastów,
- miazga,
Przewlekłej
- warstwa całkowitego rozpadu /nekrotyczna/,brązowa,czarna,przenikliwa dla promieni rtg /najwięcej bakterii/,
- pierwsze bakterie w kanalikach,przenikliwa dla promieni rtg,
- początkowa demineralizacja,
- szeroka,twarda,biała,zębina przezroczysta,
- zębina pierwotna,
- zębina wtórna,
- warstwa odontoblastów,
- miazga,
Szkliwa I Zębiny
- powierzchowna,
- centralna,
- ciemna,
- przezroczysta,
- puste kanaliki zębinowe /dead tracts/ martwe przestrzenie powstają przez odcięcie wypustek odontoblastów od miazgi i wypełnieniu kanalików zębinowych gazami,płynami,resztkami komórek,przy szybko postępującej próchnicy warstwa pustych kanalików może mieć szerokość całej zębiny,
- zębina sklerotyczna,
- zębina pierwotna,
- zębina obronna,
=Rodzaje
Rodzaje Zębiny Pierwotnej: przezroczysta-powstaje na skutek odkładania się w niej dodatkowych ilości soli mineralnych,
Rodzaje Zębiny Wtórnej: regularna-próchnica powierzchowna lub wolno postępująca,linia kalciotraumatyczna /zaburzenia mineralizacji/ wyraźnie oddziela ją od zębiny pierwotnej,kanaliki są regularne i równomiernie rozłożone, nieregularna-próchnica głęboka lub szybko postępująca,linia kalciotraumatyczna /zaburzenia mineralizacji/ niewyraźnie oddziela ją od zębiny pierwotnej,kanaliki są nieregularne i nierównomiernie rozłożone, reparacyjna-szybko postępująca próchnica ostra lub błędy jatrogenne powodujące obumarcie odontoblastów,pozostawienie pustych kanalików tworzących martwy pas /dead truct/,a nowe komórki wytwarzają zębinę reparacyjną pozbawioną kanalików i zawierającą w substancji podstawowej komórki,
na skutek różnicy ciśnień panujących w ślinie /6,0 atm/ i miazdze zęba /6,8 atm/ możliwe jest przechodzenie jonów i cząsteczek rozpuszczalnych z miazgi zęba do śliny przez zębinę i szkliwo.w czasie próchnicy dochodzi do gromadzenia się substancji nierozpuszczalnych w szczelinach szkliwa,które wytwarzają ciśnienie osmotyczne doprowadzające do zmiany kierunku przechodzenia jonów umożliwiając remineralizację.zwiększa się ilość lizyny,proliny,histydyny,alaniny,kwasu asparaginowego.zmniejsza się ilość argininy,seryny,kwasu glutaminowego.
źródła cukru:
-zewnatrzkomórkowe wielocukry zawarte w pokarmach,
-glikoproteiny śliny,
-wielocukry tworzące połączenia pomiędzy włóknami kolagenu a kryształami minerałów,
-wielocukry zgromadzone wewnątrz komórek bakteryjnych,
Miejsca Narażone Na Próchnicę:
-bruzdy i zagłębienia na powierzchniach żujących zębów przedtrzonowych i trzonowych,
-powierzchnie policzkowe i językowe zębów trzonowych,
-powierzchnie językowe zębów siecznych,
-powierzchnie styczne wszystkich zębów,
-powierzchnie przyszyjkowe wszystkich zębów,
-brzegi wypełnionych ubytków próchnicowych,
podatność zęba /tooth vulnerability/+bakterie płytki nazębnej /dental plaque bacteries/+węglowodany /carbohydrates/+czas /time/=próchnica /caries/
czynniki hamujące próchnicę /kariostatyczne/,
czynniki próchnicotwórcze /kariogenne/,
aby obniżyć frekwencję występowania próchnicy można więc albo zmienić strukturę szkliwa zwiększając jej odporność albo ograniczyć działanie czynników uszkadzających,
Zmiany pH:
w ciągu 1-3 minut pH płytki nazębnej spada poniżej 5 (pH krytyczne),pozostaje na tym poziomie przez 30-60 minut,do momentu w którym ślina dzięki swoim właściwościom buforującym nie przywróci pH do wartości optymalnych (6,5-7,2).
Wniosek:
Im więcej takich spadków pH,czyli krótsze odstępy pomiędzy kolejnym spożywaniem napojów i posiłków,tym szybciej dochodzi do demineralizacji.przy spożywaniu pokarmów co 60 minut,bez przerwy dochodzi do uszkadzania szkliwa.
osoby z wrodzoną nietolerancją fruktozy nie chorują na próchnicę. sok cytrynowy powoduje po 2 min spadek pH do 4,8 a po 30 min podnosi się do 5,6, sok pom powoduje po 2 min spadek pH do 5,4 a po 30 min podnosi się do 6,6, Coca-Cola powoduje po 2 min spadek pH do 5,6 a po 30 min podnosi się do 6,0, mleko nie zmienia pH płytki nazębnej,
cukry proste: sacharoza,maltoza,fruktoza,glukoza są bardziej szkodliwe niż cukry złożone: skrobia,glikogen,błonnik, /które nie zdąrzą zostać rozłożone do cukrów prostych/, -szybciej ulegają one fermentacji,tworzy się płytka nazębna z ich udziałem,natomiast zanim cukry złożone zostaną rozłożone,znajdują się już w dalszych odcinkach przewodu pokarmowego.
Najbardziej Szkodliwe Pokarmy:
toffi,biały chleb z dżemem,słodkie pieczywo,czekolada,lizaki,suszone owoce,
zjedzenie jabłka przed snem powoduje obniżenie pH do 4,0 i utrzymuje się przez 2 godz,podczas gdy tylko 150 sek wystarczy aby doszło do demineralizacji szkliwa.
Metody Rozpoznawania Próchnicy:
badanie wzrokiem /zmiana zabarwienia,przerwanie ciągłości/,
diafanoskopia/transiluminacja/podświetlenie /widoczne zaciemnienia/,
badanie zgłębnikiem /zwykłym lub Briaulta na powierzchniach stycznych/,
wykorzystanie nici dentystycznej /stwierdzenie nawisów wypełnień,kamienia lub ubytku/,
badanie radiologiczne,
Podział Próchnicy
Ze Względu Na Tkanki
szkliwa - caries enameli,
zębiny - caries dentini,
cementu - caries cementi,
Ze Względu Na Przebieg
ostra/wilgotna /caries acuta/caries humida/:
- występuje od krótkiego czasu,
- dotyczy najczęściej osób młodych /szerokie kanaliki zębinowe,słaba mineralizacja/,
- większa bolesność /brak czasu na wytworzenie zębiny wtórnej patologicznej/,
- miękka,wilgotna,żółto-brązowa warstwa powierzchowna martwicy /nekrotyczna/,
- szeroki pas demineralizacji,przepuszczalna dla promieni rtg,żółta,
- twarda,biała warstwa sklerotyczna /przezroczysta/,
- zdrowa zębina,
przewlekła/sucha /caries chronica/caries sicca/:
- występuje od dłuższego czasu,
- dotyczy najczęściej osób starszych /wąskie kanaliki zębinowe,duża mineralizacja/,
- mniejsza bolesność /dużo czasu na wytworzenie zębiny wtórnej patologicznej/,
- zawartość fluoru jest wyższa o 80-350%,dlatego proces postępuje wolniej,
- twarda,sucha,brązowa,wąska warstwa dająca się oderwać wydrążaczem,
- twarda,czarna,szeroka warstwa,
- bardzo twarda (mocniejsza od normalnej) warstwa sklerotyczna,
- zdrowa zębina,
próchnica ostra może przejść w przewlekłą i odwrotnie /zaostrzenie lub zaostrzenie procesu przewlekłego/.
rozpad substancji organicznej (kolagenu) może zajść dopiero po zniszczeniu 4/5 substancji nieorganicznej (hydroksyapatytów).
w kolagenie dochodzi do zmniejszenia ilości hydroksyproliny o 22%,argininy o 27% i proliny o 30%.
węgiel potrzebny do rozwoju bakterii uzyskują one z rozkładu kwasu hialuronowego i siarczanu chondroityny przez hialuronidazę.
Ze Względu Na Rozległość
Próchnica Powierzchowna -> Próchnica Średnia -> Próchnica Głęboka
Inne Rodzaje Próchnicy:
- ??próchnica Dubruil-Chaubanolil - zniszczenie górnych siekaczy u osób w wieku 13-19lat,
próchnica prosta /caries simplex/ próchnica skomplikowana /caries complicata/
Ze Względu Na Ilość Wystąpień
Podział Próchnicy Ze Względu Na Sposób Szerzenia Się:
próchnica podminowująca /caries subruens/ duże ognisko w zębinie,szkliwo się załamuje,
próchnica przenikająca /caries penetrans/ małe ognisko,drąży w kształcie klina,
próchnica wsteczna /caries retrograda/ od strony miazgi do szkliwa,po urazie i martwicy miazgi,przegrzaniu zęba,naświetlenie rtg,
w zębach z żywą miazgą /caries typica/ w zębach z martwą miazgą /caries atypica/
Potencjał Próchnicotwórzczy Cukrów:
sacharoza>glukoza,fruktoza,maltoza,laktoza>skrobia (nie jest całkowicie rozkładana w jamie ustnej)
rodzaj cukrów,koncentracja,bezpośredni kontakt,przylepność,czas oddziaływania,częstotliwość spożywania,
Próchnica Zębiny
przezroczysta-doprowadza do zamknięcia światła kanalików zębinowych na skutek odkładania się soli wapnia,w próchnicy przewlekłej jest bardzo szeroka,a w ostrej bardzo wąska, regularna-powstaje przy wolno postępującej próchnicy lub próchnicy powierzchownej /obszar zdemineralizowany jest wyraźnie oddzielony od zębiny pierwotnej linią kalciotraumatyczną,kanaliki ułożone są regularnie/, nieregularna-powstaje przy szybko postępującej próchnicy lub próchnicy głębokiej /obszar zdemineralizowany jest wyraźnie oddzielony od zębiny pierwotnej linią kalciotraumatyczną,kanaliki ułożone są nieregularnie/, reparacyjna-powstaje przy bardzo szybko postępującej próchnicy ostrej /obumierają odontoblasty i światło kanalików nie może zostać zamknięte,są puste i powstaje martwy pas (dead tract),wytworzone zostają nowe odontoblasty,które tworzą zębinę reparacyjną.nie posiada ona już kanalików/,
-warstwa całkowitego rozpadu zębiny,kolonie bakteryjne, -warstwa z pojedynczymi bakteriami w kanalikach zębinowych, -warstwa początkowej demineralizacji, -warstwa zębiny przezroczystej, -warstwa zębiny pierwotnej, -warstwa zębiny wtórnej, -warstwa odontoblastów,
Barwniki: alizaryna S-wybarwienie świadczy o występujących wolnych jonach Ca, czerwień metylowa-wybarwienie świadczy o występujących wolnych kwasach, ninhydryna-wybarwienie świadczy o występującym procesie proteolizy, fuksyna zasadowa-wybarwienie świadczy o występującym kolagenie,który nie może już pobudzać odontoblastów do remineralizacji,
Teorie Powstawania Próchnicy
żadna nie tłumaczy wszystkich zjawisk.
priorytetu kwasowego
ogłoszona przez Millera w 1884r. nazwana pasożytniczo-chemiczną,największą rolę w powstawaniu próchnicy stanowią kwasy,zwraca uwagę na dwufazowy przebieg próchnicy polegający na osobnym rozkładaniu substancji organicznej (substancji międzypryzmatycznej,blaszek szkliwnych) i nieorganicznej, teoria nie znajduje wytłumaczenia: -powstawania próchnicy w miejscach nieretencyjnych lub przy małej ilości węglowodanów, -wpływu czynników ogólnoustrojowych i odległych na powstawanie próchnicy, -dlaczego dochodzi do jednoczesnej utraty substancji organicznej i nieorganicznej (odwapnienie wymaga niskiego pH,proteoliza wysokiego),
proteochelacji i enzymochelacji
próchnica powstaje niezależnie czy środowisko jamy ustnej jest objojętne,kwaśne czy zasadowe, chelacja-powstawanie związków kompleksowych o zamkniętej budowie pierścieniowej zawierających metal. np.kwas mlekowy,hemoglobina,chlorofil,kwasy nukleinowe,witaminy,ATP, metabolizm bakterii i fermentacja węglowodanów prowadzą do wytworzenia substancji przejściowych czyli kwasów,które w warunkach tlenowych rozpadają się na CO2+H2O,a w warunkach beztlenowych (nagromadzenie się bakterii i substancji przejściowych) zaczynają szukać alternatywnych źródeł substancji koniecznych do ich wzrostu i rozmnażania (wapń,węglany,fosfor) w twardych tkankach zębów.zaczynają wydzielać hialuronidazę,enzymy proteolityczne i keratolityczne niezależnie od stężenia jonów H+.
biologiczna
obecność bakterii i substancji przejściowych nie jest najważniejsza.przyczyną próchnicy są zaburzenia ogólnoustrojowe zwiększające podatność twardych tkanek zębów na zachorowanie,brak witamin,pierwiastków śladowych,soli wapnia i fosforu powoduje zaburzenia w funkcjonowaniu komórek zębinotwórczych (odontoblastów),hipomineralizację i całkowitą demineralizację twardych tkanek zęba.
Warstwy Próchnicy Szkliwa: powierzchowna->centralna->ciemna->przezroczysta Warstwy Próchnicy Początkowej Zębiny: puste kanaliki->zębina sklerotyczna->zdrowa zębina pierwotna->zębina obronna Warstwy Próchnicy Zaawansowanej Zębiny: całkowity rozpad->demineralizacja i penetracja bakterii->odwapnienie->przejaśnienie zębiny sklerotycznej->zębina prawidłowa->zębina obronna
ognisko próchnicowe-pojęcie patomorfologiczne,zespół różnych zmian mikroskopowych zachodzących w tkankach zęba na danym etapie rozwoju próchnicy, ubytek próchnicowy-pojęcie kliniczne,stanowi objaw próchnicy,
ocena indywidualnego ryzyka rozwoju próchnicy:
- niskie ryzyko próchnicy i chorób przyzębia 80%,
- wysokie ryzyko próchnicy i chorób przyzębia 10% />1 wypełnienie w ciągu roku,>250 000 S.mutans w 1ml śliny/,
- próchnica początkowa,
- lactobacilli >100 000 w 1ml śliny,
- częstość spożywania słodkich pokarmów,
- wskaźnik tworzenia płytki nazębnej PFR>3,
