25/11/2017, , , paweł łabno, dentopedia, czytaj dalej...

Wprowadzenie: zmniejszone wydzielanie śliny (sialopenia) występuje wówczas, gdy ilość wydzielaniej niestymulowanej śliny spoczynkowej na czczo jest mniejsze niż 35 ml/godzinę, natomiast jeżeli szybkość wydzielanej śliny stymulowanej nie przekracza 0,7 ml/min występuje kserostomia. Sytuacja taka dotyczy najczęściej kobiet w wieku 50-70 lat w okresie i po okresie menopauzy, pacjentów przyjmujących leki przeciwdepresyjne, przeciwhistaminowe, antycholinergiczne, boniżające ciśnienie, antyarytmiczne, hormonalne, diuretyki i inne, narkotyki (morfina), promieniowanie rtg (naświetlanie nowotworów), choroby ślinianek (guzy, kamica, zespół Sjogrena), odwodnienie organizmu (biegunka, wymioty, gorączka, krwotoki, anemia, bulimia), choroby psychiczne (sialopenia), niewyrównana cukrzyca typu I, depresja, bulimia, reumatoidalne zapalenie stawów, sarkoidoza, AIDS. Kserostomia rzekoma jest subiektywnym uczuciem suchości bez uchwytnych objawów klinicznych, u osób, u których wydzielanie śliny jest prawidłowe (psychozy, nerwice, miażdżyca, stomatodynia). Kserostomia prawdziwa natomiast jest zespołem objawów pojawiającym się w przypadku zaburzenia czynności gruczołów ślinowych i spadku produkcji śliny poniżej 0,1 ml/ min. Wyróżniamy typ I, któremu nie towarzyszą zmiany zanikowe (kamica ślinianek) oraz typ II ze zmianami zanikowymi w obrębie błony śluzowej jamy ustnej. Kserostomia zwiększa ryzyko wystąpienia próchnicy zębów, ropnego zapalenia ślinianek, grzybicy.

Etiologia: leki najczęściej o działaniu cholinolitycznym, sympatomimetycznym oraz diuretycznym (atropina, hyoscina), leki przeciwhistaminowe, antydepresanty trójpierścieniowe (amitryptilina, nortryptylina, dosulepina), selektywne inhibitory wychwytu serotoniny (fluoksetyna), fenotiazyny, neuroleptyki, inhibitory pompy protonowej (omeprazol), diuretyki, opioidy, leki antyhipertensywne mogące powodować zmiany składu śliny (alfa-antagoniści: terazosyna, prazosyna, klonidyna ; beta-blokery: atenolol, propranolol), retinoidy, inne: inhibitory proteazy, didanosyna, efedryna, benzodiazepina, interleukina-2, radioterapia stosowana w przypadku guzów nowotworowych w obrębie głowy i szyi, chemioterapia, choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi (GvHD), choroby (zespół Sjogrena, sarkoidoza, amyloidoza, HIV/AIDS, zatrucie jadem kiełbasianym, kandydoza, zaburzenia hormonalne (cukrzyca, choroby tarczycy, kory nadnerczy), zakażenie wirusowe (HIV, HCV, HTLV1), pierwotna marskość pochodzenia żółciowego, fibrowa torbielowata, kamica ślinianek, aplazja ślinianek (niedorozwój gruczołów ślinowych), stan po paroidektomii, odwodnienie (biegunka, wymioty, moczówka prosta, wysoka gorączka, cukrzyca), przyczyny psychogenne, nawykowe oddychanie przez usta, stres.

Objawy: suchość błony śluzowej warg, policzków, języka, podniebienia, błona śluzowa sucha, napięta, czasami pomarszczona, pokryta pasmami gęstej, lepkiej śliny, trudności w połykaniu, szczególnie suchych pokarmów biszkoptów, sucharków, trudności w mówieniu, noszeniu protez, bolesność jamy ustnej, „kłapiąca mowa” wynikająca ze skłonności przyklejania się języka do podniebienia, suchość błony śluzowej – wargi przyklejają się do siebie, lusterko stomatologiczne podczas badania przyklejające się do błony śluzowej, utrata smaku oraz nieprzyjemny smak w ustach, szminka przywierająca do zębów, resztki pokarmu przyklejające się do zębów, ślina wydzielająca się z przewodu przyusznego, brak śliny na dnie jamy usntej, czerwony język, częściowo lub całkowicie pozbawiony brodawek, język płatowy (ulega pobruzdowaniu).

Rozpoznanie: badanie podmiotowe (przyjmowane leki), badanie przedmiotowe (charakterystyczny obraz kliniczny), badanie wydzielania śliny (sialometria), badanie kontrastowe rtg (sialografia), ultrasonografia (tkanki miękkie), scyntygrafia (oznaczenie radioaktywne śliny i pomiar ilości), rtg klatki piersiowej. Sialometria jest to badanie szybkości spływu śliny niestymulowanej która u zdrowego człowieka przekracza 0,1 ml/ min oraz badanie ilości śliny stymulowanej poprzez zastosowanie np. 10% kwasu cytrynowego – u zdrowego człowieka przekracza 1 ml/min. Różnicowanie: zaburzenia tkanki łącznej, zespół Sjogrena, sarkoidoza, cukrzyca, zakażenia wirusowe. Czasami konieczne są dalsze badania: oczu (test Schirmera, badanie lampą szczelinową), badanie moczu, analiza krwi, badania obrazowe (RTG, MR, USG), biopsja gruczołu ślinowego.

Diagnostyka: standardowe testy sialometryczne: – Kontrola ilości śliny niestymulowanej (u-SFR – unstimulated salivary flow rates; norma 0,3-0,4 ml/min; kserostomia prawdziwa <0,1 ml/min) – Kontrola ilości śliny stymulowanej (s-SFR – stimulated salivary flow rates; norma 1-2 ml/min; kserostomia prawdziwa <0,2-0,5 ml/min) – Kontrola poziomu wydzielania z gruczołów z podniebienia – Kontrola poziomu wydzielania z gruczołów przyusznych.

Leczenie: powinno być nie tylko objawowe, lecz w miarę możliwości ukierunkowane etiologicznie, dlatego też wymagana jest współpraca z lekarzami innych specjalności. Istotną rolę odgrywa zidentyfikowanie leków o działaniu kserostomiogenicznym oraz zastąpienie ich przez alternatywne preparaty o mniejszych działaniach niepożądanych.

Postępowanie: pobudzanie wydzielania śliny i nawilżania jamy ustnej: odpowiednie pokarmy, bezcukrowe gumy do żucia, roztwory kwasu cytrynowego, agoniści muskaryny, substytuty śliny (Glandosane, Laborant, Oral Balance, Salvia Orthana, Salivace, Saliveze), bodźce elektyryczne – zewnątrzustny stymulator elektroniczny, akupunktura, spożywanie dużej ilości napojów, płukanie jamy ustnej wodą oraz przyjmowanie płynów wraz z pokarmem w trakcie posiłków, unikanie suchych i ostrych, twardych pokarmów, jedzenie powoli, małymi kęsami, zalecane są pokarmy miękkie (zupy, zapiekanki, jogurty, pokarmy z oliwą, margaryną, sosami, kremy, sosy sałatkowe, majonez, soczyste owoce z dużą zawartością płynów, arbuz, melon, winogrono, kiwi, lody, stosowanie nawilżacza powietrza w sypialni. Zalecane preparaty: Neosin, gardvit A+E.

Bibliografia:

  1. Furness S., Worthington H.V., Bryan G., Birchenough S., McMillan R., Furness, Susan, ed. „Interventions for the management of dry mouth: topical therapies”. Cochrane database of systematic reviews ; 2011.
  2. Górska R. ; Diagnostyka i leczenie chorób błony śluzowej jamy ustnej ; 2011.
  3. Piątowska D. ; Kariologia współczesna ; Postępowanie kliniczne ; Med Tour Pres International ; 2009.
  4. Kaczmarek U., Sołtan E. ; Objawy suchości jamy ustnej i wydzielanie śliny u chorych na chorobę refluksową przełyku ; Czasopismo Stomatologiczne ; 2008.
  5. Jańczuk Z. ; Stomatologia zachowawcza – Zarys kliniczny. Podręcznik dla studentów stomatologii ; PZWL ; 2007.
  6. Szczeklik A. ; Choroby wewnętrzne. Przyczyny, rozpoznanie i leczenie ; Wydawnictwo Medycyna Praktyczna ; 2005.
  7. Wijers O.B., Levendag P.C., Braaksma M.M., Boonzaaijer M., Visch L.L., Schmitz P.I. ; Patients with head and neck cancer cured by radiation therapy: a survey of the dry mouth syndrome in long-term survivors ; Head Neck ; 2002.
  8. Turner M.D., Ship J.A. ; Dry mouth and its effects on the oral health of elderly people ; Journal of the American Dental Association ; 2007.
  9. Visvanathan V., Nix P. ; Managing the patient presenting with xerostomia: a review ; International journal of clinical practice ; 2010.